Tıva’da Ruslara Karşı Kullanılan Bir Halk Hukuku Örneği: Tutkuş

OpenAlex Turkish

Halk hukuku, yazılı yasalar yerine gelenek, görenek ve toplumsal mutabakata dayanan, yerel toplulukların adalet mekanizmalarını ifade eden bir kavramdır. Folklor açısından halk hukuku, toplumsal normların, değerlerin ve kültürel kimliğin sürekliliğini belgeleyen önemli bir alanı temsil eder. Bu makale, Tıva Türklerinin geleneksel hukuk sistemi olan “tutkuş” uygulamasını inceleyerek geleneksel cezaî yaptırımların toplumsal ve kültürel direnişe nasıl dönüştüğünü analiz etmektedir. Tutkuş, 19. ve 20. yüzyıllarda bölgede, resmî yargı mekanizmalarının dışında işleyen ve bireylere, uğradıkları zarar karşısında belirli sınırlar dahilinde haklarını bizzat alma (ihkak-ı hak) yetkisi tanıyan bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Temel ilkesi, mağdurun hakkını alırken ölçülülük sınırını aşmamasıdır; bu da sistemin meşruiyetini sağlamaktadır. Topluluk önünde kurulan “tutkuş mahkemeleri”, bir yargılama pratiği olarak işlev görmüştür. Bu uygulama, özellikle Rus tüccarların bölgede etkinleştiği dönemde, Tıva Türklerinin dış güce karşı bir direniş ve özerklik aracı olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda makale, Tutkuş örneği üzerinden, bir halk hukuku mekanizmasının siyasî çatışma süreçlerinde nasıl stratejik bir direniş enstrümanına evrilebileceğini tartışmaktadır. Çalışma, bu pratiğin bireysel bir tazminat yöntemiyle sınırlı kalmadığını, özellikle Rus tüccarların bölgedeki ekonomik ve siyasî nüfuzuna karşı Tıva toplumunun geliştirdiği bir direnç ve fiili özerklik aracı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece makale, Tutkuş’un sömürgecilik karşısında kültürel sınırları koruyan ve otorite boşluğunu dolduran hayatî bir sınır adaleti işlevi üstlendiği sonucuna varmaktadır.