İsmail Gaspıralı’nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi

Turkish

Bu makalenin amacı, İsmail Gaspıralı’nın öncülüğünde Türkistan’da başlatılan Usûl-i Cedid hareketini inceleyerek, bu hareketin eğitim alanında modernleşme çabalarına nasıl yön verdiğini ortaya koymaktır. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusya’sının Türk topluluklarına uyguladığı kültürel ve siyasi baskılara karşı bir direnç olarak ortaya çıkan bu yenilik hareketinin, eğitimdeki etkileri ve Gaspıralı'nın katkıları değerlendirilerek, dönemin sosyal ve kültürel dönüşümüne olan katkıları analiz edilecektir. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusya’sındaki Türk toplulukları arasında “Usûl-i Cedid” olarak bilinen eğitim-öğretim ve dini yenilenme hareketleri ortaya çıkmıştır. Bu yenilik girişimleri, 1800’lerin ortalarında başlatılan Panslavizm politikalarının etkisiyle ivme kazanmıştır. Ruslaştırma ve Ortodokslaştırma gibi zorlayıcı uygulamalara maruz kalan Türkler, kimliklerini koruma kaygısıyla millî değerlere yönelme arayışına girmişlerdir. 20. yüzyılın başlarında bu arayış, eğitim ve din alanlarının ötesine geçerek sosyal ve kültürel alanda da yenilikleri beraberinde getirmiştir. Ceditçilik hareketi, özellikle eğitim alanında İsmail Gaspıralı Bey’in öncülüğünde başlamış ve onun geliştirdiği yöntemler ve uygulamalarla anılmıştır. Doğu ve Batı kültürel değerlerine aşina olan Gaspıralı, Rusya’daki Müslüman Türklerin uyanışını sağlamak amacıyla yerli bir anlayışla eğitim ve kültür alanında önemli bir hamle başlatmıştır. “Dilde, fikirde, işte birlik” ilkesiyle şekillenen bu hareket, günümüze dek etkisini sürdüren ve geçerliliğini koruyan önemli bir vizyon sunmuştur. Bu dönemde Usûl-i Cedidin ilk uygulayıcısı olan İsmail Gaspıralı’nın çıkardığı “Tercüman” gazetesi, bu düşüncenin sözcülüğünü yapmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkistan, Eğitim, Modernleşme, Usul-i Cedid, İsmail Gaspıralı, Tercüman Gazetesi.