İngiliz Sömürgeciliğine Karşı Bir Eğitim Hamlesi Olarak Diyûbend Medresesi’nin Kuruluşu

English (OpenAlex)

19. yüzyılın ikinci yarısı, Hint alt kıtasında İngiliz sömürge idaresinin siyaset, kültür ve eğitim alanındaki baskılarının her geçen gün daha da arttığı bir dönem olmuştur. Literatüre “Sipahi Ayaklanması” olarak geçen 1857’deki hâdisenin İngilizlerin lehine sonuçlanması, Hint Müslümanlarını hem siyasî hem de ilmî ve dinî alanlarda ciddi bir krizle karşı karşıya bırakmıştır. Bu dönemde İngilizler, bir taraftan siyasî otoritelerini tahkim ederken, diğer taraftan yerli eğitim kurumlarını ve İslâm toplumunun asırlardır sürdürdüğü ilmî geleneği ortadan kaldırmaya yönelik politikalar geliştirmiştir. Modern İngiliz eğitim sisteminin dayatıldığı, klasik medreselerin devlet desteğinden mahrum bırakıldığı, dinî ilimlerin itibar kaybetmeye başladığı bu ortamda Müslümanlar kendi kimliklerini, kültürel miraslarını ve dinî hassasiyetlerini muhafaza edebilme adına yeni bir eğitim modeli arayışına girmişlerdir. Bu çalışmanın amacı, kriz ortamında kurulan Diyûbend Medresesi’nin ortaya çıkışını, kurumun ilmî ve dinî direnişteki rolünü ve kuruluşunda önemli etkisi olan isimlerin 1857 ayaklanmasıyla ilişkisini incelemektir. Araştırmada tarihsel ve betimleyici yöntemlerden yararlanılmış; dönemin siyasî ve toplumsal şartları, medrese kurucularının ilmî yaklaşımları birincil ve ikincil kaynaklar ışığında değerlendirilmiştir. Diyûbend Medresesi’nin bir eğitim kurumu olmasının yanı sıra dönemin kaotik atmosferi içerisinde Müslüman toplumun kimlik arayışına cevap verme gayretinin bir tezahürü olarak şekillendiği tespit edilmiştir. Ayrıca İslâmî ilimlere yeniden ağırlık verilmesi hem ilim geleneğinin devamlılığı hem de toplumsal dayanışmanın yeniden örgütlenmesi açısından dikkat çekici bir yön olarak öne çıkmaktadır. Bu çerçevede söz konusu medresenin 1857 sonrası dönemde üstlendiği rolün, Hint alt kıtasındaki İslâmî ilim anlayışının seyrine dair önemli ipuçları sunduğu söylenebilir.