Yeni Veriler Işığında İslam Mezheplerinin, Ortaya Çıkmasına İlişkin Bir Değdirme

Turkish

Toplumsal ayrışma endişesi sebebiyle, erken dönem İslam toplumunda Mezhep düşüncesi, olumlu karşılanmamıştır. Bu sosyal, kurumsal yapının erken dönem İslam toplumunda uzun zaman onay görmemesi, ilk Müslüman kuşağın kültürel altyapıları ile ilgili olabileceği gibi, konuya ilişkin Kur’an ayetlerinin yorumundan da kaynaklanabilir. Öte yandan Hz. Peygamberin iftiraka ilişkin telkinleri de onların var olan fiili durumu realist yorumlamalarına bir set oluşturduğu söylenebilir. Sürecin sonraki dönemlerinde kurumsallaşmanın gereği ve sonucu olarak oluşan dini kurumlar olarak mezhepler, kuruldukları merkezlerden taşraya doğru bir yayılım göstererek alanda etkili olmuşlardır. Geleneksel yapı içinde kendine daha fazla yer bulamayan yeni kurumsal yapılar, ana gövdeden kopmanın verdiği “yuvadan atılmış leylek yavrusu” psikozuyla baş etmek adına, kendilerine çeşitli nispetler yapmışlardır. Bu durum mezhep isimlerine yansırken, muhalifini hicvetme, kendini aklama çabası mezhep menşeli uydurma rivayetleri ortaya çıkarmıştır. Sözü edilen bu yeni mezhebin toplumda yayılma hızını, kültürel eğilimler ve söz konusu ekolün dini yaklaşımları belirlemiştir. Siyasal iktidara yakın mezhepler, iktidarlar tarafından desteklenmişken muhalif söylemli mezhepler, iktidarlar tarafından himaye edilmemiş ve dışlanmışlardır. Bu yaklaşımın bir sonucu olarak da İslam geleneğinde her dönemde farklılaşan bir biçimde iktidara muhalif siyasal mezhep ve söylemler, gelişme imkânı bulamamışlardır. Bu çalışmada, İslam mezhep geleneğinin ortaya çıkma sürecine etki eden temel nedenin bir iktidar çekişmesi mi yoksa iman–ibadet ilişkisine dair tartışmalar mı olduğuna dairdir. Mezhepler Tarihine ilişkin klasik değerlendirme mezhepleşmede siyasal etmenlerin diğer tüm etmenlerden daha fazla belirleyici etkisi olduğunu varsayar. Mezhepler tarihçiliği de bu algı üzerine şekillenmiş, Müslüman dünya siyaset algıları temelinde Şiâ ve Sünnî gelenek olmak üzere bi-polar şekillenmiştir. Fakat son dönemlerde ulaşılan daha erken metinlerin geleneksel kabul ve varsayımları yeniden düşünmemiz gerektiğini ortaya koymuş, doğru kabul ettiğimiz yargılarımızı bir kez daha gözden geçirmemizi gerektirmiştir. Sürecin sorunlarına eleştirel bir yaklaşım göstermemizi gerektiren envanter, bu gün elimizde bulunan İbadî metinlerdir. Çalışmadaki amacımız ise literatüre yorum anlamında bir katkı sunmak, süreci bir kez daha düşünmek ve olanın anlaşılmasını kolaylaştırmaktır.