İlahi İrade İle Fiziksel Yasalar Arasında: Nedenselliğin Felsefî ve Kelamî Yorumu

Turkish

Evrendeki sebep-sonuç ilişkisinin katı olduğu fikrine Müslüman düşünce geleneği mesafeli yaklaşılmıştır. Onlar, Allah’ın evrendeki rolünü açıklayabilmek için daha esnek bir evren perspektifi geliştirdiler. Çünkü ilahî iradeyi merkeze alan bir yaklaşımın, anlamlı bir kozmolojik tasavvur için gerekli olduğuna inanmışlardı. Kimi düşünce ekolleri, evrenin belirli kurallara göre işlediğini ve bu kuralların Allah’ı da bağladığını savunurken, diğer bazı ekoller ise Allah’ın evrende mutlak hükümran olduğunu hiçbir kuralın O’nu sınırlayamayacağını ileri sürmüştür. Teolojik ekollerde sözü edilen bu sınırlar içinde gelişen tartışmalar, felsefî çevrelerde de belirli parametreler gözetilerek yeniden yorumlanmıştır. Bu farklı teolojik-felsefî yaklaşımlar, bilim çevrelerinde de mutlaklık ve görecelilik ekseninde değişen evren yorumlarına zemin hazırlamıştır. Newtoncu fizik, Kuantum fiziği öncesinde evreni determinist bir yapı olarak ele almış ve her olayın belirli kurallara bağlı olarak gerçekleştiğini savunmuştur. Modern bilimle birlikte evrenin işleyişine dair daha esnek ve olasılıklara dayalı fakat çok boyutlu bir bakış açısı ortaya çıkmıştır. Bu yaklaşım, klasik determinist anlayışın sorgulanmasına yol açarak, evrendeki olayların ihtimaller çerçevesinde yorumlanabileceğini göstermiştir. Araştırmamız, felsefî determinizm problemi ile Kelâmcıların nedensellik anlayışları karşılaştırmalı biçimde ele alacak; tarihsel bağlamlandırma, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı değerlendirme yöntemleriyle konu derinleştirilecektir.