Medine Tarihçisi Cemâleddîn el-Matarî ve Eseri: et-Taʿrîf Üzerine Bir Kaynak-Kritik İncelemesi

Turkish

Bu çalışma, Memlûkler dönemi Medine'sinin önde gelen âlimlerinden Cemâleddîn Muhammed b. Ahmed el-Matarî'nin (ö. 741/1340) hayatını, ilmî kişiliğini ve İslâm şehir tarihçiliğine katkılarını incelemektedir. XIII. yüzyılın son çeyreğinde Medine'de doğan Matarî, Mescid-i Nebevî baş müezzinliği, İbnü'l-Kalânisî Medresesi şeyhliği ve kadılık gibi önemli görevler üstlenmiştir. Döneminin tanınmış âlimlerinden hadis, tarih, fıkıh ve siyer alanlarında dersler alan Matarî, Mekke, Kahire ve İskenderiye'ye ilmî seyahatler gerçekleştirmiştir. Yetiştirdiği öğrenciler arasında oğlu Afîfüddîn Abdullah, Bedrüddîn İbn Ferhûn ve Burhâneddîn İbn Ferhûn gibi önemli isimler bulunmaktadır. Matarî'nin günümüze ulaşan tek eseri et-Ta‘rîf bi-mâ enseti'l-hicre min me'âlimi dâri'l-hicre, 740/1340 yılında Medine'de tamamlanmıştır. Unutulmaya yüz tutan Medine tarihî ve dinî bilgilerini koruma amacıyla kaleme alınan eser, yirmi sekiz başlık altında şehrin kutsal mekânlarını, topografyasını ve tarihî gelişimini ele almaktadır. Matarî, İbn Zebâle, İbnü'n-Neccâr, Kütüb-i Sitte ve çağdaş kaynaklardan istifade etmiş, elli iki rivayeti semâ yoluyla hocalarından almıştır. Eserde doksan altı yerde kendi gözlem ve değerlendirmelerini paylaşması, onun eleştirel yaklaşımını ortaya koymaktadır. et-Ta’rîf sonraki dönem Medine tarihçiliğine büyük etki etmiştir. Afîfüddîn el-Mercânî, el-Merâğî, el-Fîrûzâbâdî, İbnü'z-Ziyâ ve özellikle Semhûdî gibi müellifler eserlerinde Matarî'den yoğun şekilde faydalanmışlardır. Semhûdî'nin Vefâ'ü'l-vefâ'da iki yüzü aşkın atıfta bulunması, eserin otoriter kaynak değerini göstermektedir. Klasik rivayet geleneği ile müşahede ve tahlili birleştiren et-Ta‘rîf, İslâm şehir tarihçiliği geleneğinde müstesna bir yere sahiptir.