Ebyâtu’l-Meʻânî Literatürü Bağlamında Uşnândânîʻnin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme

Turkish

Uşnândânî (ö. 256/870 [?]) lügat, iştikak ve şiir bilgisiyle ön plana çıkmış Basralı bir dil bilginidir. Basra ilmî muhitinin önde gelen isimleriyle görüşmüş, bu tabakaya mensup dil bilginlerinden ve onların öğrencilerinden dersler almış, İbn Düreyd’in hocalığını yapmıştır. Uşnândânî’nin günümüze ulaşan tek eseri, ebyâtu’l-meânî türünde kaleme alınmış Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı kitabıdır. Çalışma, Uşnândânî’nin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eserini kuramsal ve metodolojik yönleriyle ele almakta, eserin özelde ebyâtu’l-meʻânî literatürü, genel olarak Arap dili ilimlerindeki yerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırmalar kategorisine dâhil olan ve içerik analizi yönteminin kullanıldığı çalışmada ebyâtu’l-meʻânî teriminin kavramsal çerçevesi, dört edebiyat tenkitçisinin görüşleri üzerinden ortaya konulmakta, Uşnândânî’nin hayatı ve ilmî kişiliği gerek tabakat kitapları gerekse ona atıfta bulunan dil ve edebiyat kaynaklarındaki bilgiler üzerinden açıklığa kavuşturulmakta ve Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eseri betimleyici bir yaklaşımla analiz edilmektedir. Araştırmada Arap dili ilimlerine ait müellefatın hicrî ikinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitlilik arz ettiği varsayımından hareket edilmiş ve sonuç olarak Arap dili ilimlerine ait ilk eserlerin sözlükçülük ve nahiv alanlarıyla sınırlı olmadığı, ebyâtu’l-meʻânî literatürünün hicrî ikinci asrın ikinci yarısına kadar uzandığı, Uşnândânî’nin Kitâbu Meʻâni’ş-Şiʻr adlı eserinin alana ait günümüze ulaşan en eski tarihli eser olarak ebyâtu’l-meʻânî telifinde metodolojik açıdan eski usulü temsil ettiği ve edebiyat antolojisi niteliğindeki eserlerin yanı sıra bazı nahiv kaynaklarında da atıflara konu olduğu tespit edilmiştir.