Organ Bağışına Karar Verme: İslam Hukuku ve Psikoloji Perspektifinden Bir İnceleme

Turkish

Tıp teknolojisi alanındaki gelişmelerle kalp, böbrek, karaciğer, akciğer, pankreas, kornea ve kemik iliği gibi pek çok organ ve dokunun nakli mümkün hale gelmiştir. Böbrek gibi bazı organların nakli canlıdan aktarılabilirken kalp ve akciğer gibi bazı organlar beyin ölümünün gerçekleşmesi durumunda nakil olabilmektedir. Ancak İslam hukuku açısından bakıldığında organ naklinde insan bedeninin dokunulmazlığı ve saygınlığı, kişinin bedeni üzerindeki tasarruf yetkisi, alıcı ve verici arasındaki yarar zarar dengesi, zaruret halinin kesinliği, beyin ölümünün gerçek ölüm olarak kabul edilebilirliği gibi meseleler üzerinde bir takım tartışmalar bulunmaktadır. Bu açıdan İslam hukukunun yaklaşımı ile organ bağışı kararının psikolojik boyutları bu çalışmada ele alınmaktadır. Bireylerin karar alma süreci; duygusal, sosyal ve bilişsel faktörlerle etkilendiğinden organ bağışı konusundaki tutumları da dindarlık düzeyleri, sosyal çevreleri, yaşadıkları bölge ve kişilik özelliklerine göre önemli ölçüde etkilenmektedir. Konuyla ilgili yapılan alan araştırmasında katılımcılar arasında organ bağışı yapmayı düşünenlerin oranı %42,8 iken, bunu düşünmeyenlerin oranı %57,2’dir. Organ naklini kalıcı bir tedavi yöntemi olarak kabul edenlerin oranı %42,8, buna inanmadığını belirtenlerin oranı ise %57,2’dir. Organ bağışını dini açıdan sakıncalı bulanların oranı %11,7 olup, %55,3’ü herhangi bir sakınca görmediğini ifade etmiştir. Çalışmada elde edilen veriler, bireylerin organ bağışı ile ilgili kararlarını hem içsel (dini inanç, merhamet, kişilik özellikleri) hem de dışsal (sosyal çevre, bilgi düzeyi, kültürel normlar) faktörlerin etkilediğini göstermektedir. Son yarım asırdır tıpta transplantation adı verilen organ ve doku naklinin yapılabiliyor olması organ ve doku yetmezliği bulunanlar için güzel bir gelişme olmakla birlikte maliyetinin yüksekliği ve rant aracı haline dönüşmesi gibi ekonomik kaygıların yanında insan bedeninin kutsiyetine müdahale olduğu düşüncesinden hareketle dinsel olarak da kaygılar taşımaktadır. Yahudilik, Şintoizm, Budizm ve Çin dinleri organ nakline mesafeli dururken Hristiyan mezhepleri arasında farklılıklar olsa da genel olarak olumlu görülmekte hatta Katolik Kilisesinin destek ve teşviki bulunmaktadır. Organ nakli, organ yetmezliği olan hastalara umut olarak gösterilmekte ama tedavinin başarı şansı ve devamlılığı göz ardı edilerek dezavantajlarının yüksekliğinden ziyade sürekli olumlu yönlerine dikkat çekilmektedir. Organ nakli yapılan hastanın ilaca bağımlı olarak nakil başarısının ne kadar devam edeceği düşüncesi hastanın psikolojisine nasıl etki ettiği gündeme getirilmemektedir. Bir hastanın tedavi edilmesi tabii ki arzulanan bir husustur. Ancak tedavinin doğru yolla ve doğru bir şekilde yapılması gerekir. Organ naklinde ise mesele göründüğü kadar masum değildir. Bu nedenle konunun dini, hukuki ve insan psikolojisi açısından değerlendirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Bu konuda dini ve hukuki yayınlar bulunmaktadır yalnız psikolojik ve dini bakış açısının birlikte değerlendirildiği çalışma yeterince bulunmamaktadır.