Râgıb el-İsfahânî’de Neshin İnşâsı: Bedâya Karşı Maslahat Temelli Bir Yaklaşım

OpenAlex · Turkish

Râgıb el-İsfahânî’nin nesih konusuna yaklaşımı hem müfessir hem de dilci kimliğini yansıtan teorik bir bütünlük arz etmektedir. Bu çalışma Râgıb el-İsfahânî’nin neshe yaklaşımını çeşitli eserleri üzerinden ortaya koymayı ve müellifin nesih anlayışını sistematik bir biçimde yeniden konumlandırmayı amaçlamaktadır. Araştırma üç aşamalı bir yöntemle yürütülmüştür. İlk aşamada kavram analiziyle, Râgıb el-İsfahânî’nin nesih tanımında yer alan “misl”, “hüküm” ve “terâhî” kayıtlarının işlevleri tespit edilmiştir. İkinci aşamada söylem analiziyle, onun nesih-bedâ ilişkisine dair kelâmî argümanları çözümlenmiştir. Üçüncü aşamada ise içerik analiziyle, söz konusu teorik çerçevenin müellifin tefsir pratiğinde nasıl karşılık bulduğu değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, el-İsfahânî’nin nesih tanımında “izâle” yüklemiyle birlikte “misl” kaydını bilinçli bir şekilde kullandığını göstermektedir. Bu kayıt, neshin Allah’ın ilminde değişikliği îmâ eden bedâ düşüncesine bir cevap niteliği taşımaktadır. “Hüküm” kaydıyla neshin yalnızca şer‘î amelî hükümler alanında gerçekleştiği, haberlerde neshin geçerli olmadığı; “terâhî” kaydıyla ise neshin tahsîsten ayrıldığı açıkça vurgulanmaktadır. Müellifin bu vurgusu, selefin nesih kullanımındaki çok anlamlılığı kategorize etme ve mensûh âyetlerin sayısını azaltma eğilimi olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda Râgıb el-İsfahânî, neshin Allah’ın ilminde bir değişiklik anlamına gelmediğine; bilakis kulların maslahatına bağlı olarak gerçekleşen ilâhî bir düzenleme olduğuna dikkatleri çekmektedir.