Selçuklularda Melik Hafâcî’nin Kimliği Üzerine Bir Araştırma

Turkish

Bu makale, Selçuklu tarih yazımında tartışmalı bir konu olarak görülen Hafâcî lakaplı Selçuklu melikinin kimliği meselesini ele almaktadır. Çalışma, Irak Selçukluları dönemi ve özellikle Musul merkezli siyasî gelişmeler bağlamında, bu lakabın kime ait olduğu konusunda klasik kaynaklarda yer alan çelişkili rivayetleri yeniden değerlendirmektedir. Kaynaklar, iki temel rivayet grubunu aktarmaktadır: Birincisi Hafâcî lakabını Melik Alp Arslân b. Mahmûd’a atfederken, ikincisi Melik Ferruhşâh ile ilişkilendirmektedir. Birinci grup daha çok muahhar kaynaklardan nakledilirken ikinci grup çağdaş veya olaya yakın müelliflerce belirtilmiştir. Çalışmada bu rivayetler, yazarların hadiselere yakınlıkları, nakil ilişkileri ve tarihsel bağlamları dikkate alınarak eleştirel bir mukayeseye tabi tutulmuştur. Özellikle Nasîreddîn Çakar’ın öldürülmesi olayı, Melik Hafâcî’nin kimliğini belirlemede temel bir referans noktası olarak değerlendirilmiştir. Kaynaklar, Alp Arslân’ın suikast sırasında Sincâr’da hapsedilmiş olduğunu, Ferruhşâh’ın ise Musul’da bulunduğunu göstermektedir. Bu durum, suikastın sorumluluğunun Ferruhşâh’a ait olduğu yönündeki rivayetleri güçlendirmektedir. Bu çalışmada ayrıca, İmâdeddîn Zengî’ye (ö. 541/1146) tayin edilen ilk melik meselesi de yeniden değerlendirilmiştir. Adına hutbe okutulması, Zengî’nin bazı seferlerinde bulunması ve siyasî meşruiyet arayışlarında Alp Arslân’ın öne çıkması gibi veriler, Zengî’nin ilk olarak Alp Arslân’a atâbek tayin edildiğini göstermektedir. Yapılan değerlendirme, tartışma ve çıkarımlar neticesinde Hafâcî lakaplı melikin Ferruhşâh b. Mahmûd olduğu zuhur etmiş, Zengî’ye verilen ilk melikin ise kuvvetle muhtemel Alp Arslân b. Mahmûd olduğu sonucuna varılmıştır.