Aracılık analizlerinde nedensellik yanılgısı: Kesitsel tasarımlar üzerine yöntemsel bir inceleme

Türkçe

Bu makalede, sosyal bilim araştırmalarında yaygın biçimde kullanılan kesitsel (cross-sectional) aracılık (mediation) modellerinin nedensellik iddiaları bakımından taşıdığı sınırlılıklar incelenmektedir. Öncelikle korelasyon ile nedensellik arasındaki kavramsal fark açıklanmış ve korelasyonların hangi koşullarda nedensellik kanıtı sunamayacağı tartışılmıştır. Ardından kesitsel tasarımların ortak yöntem yanlılığı (common method bias), ters nedensellik (reverse causality), zamansal öncelik kurulamaması (lack of temporal precedence) ve ölçülmemiş karıştırıcı değişkenler (unmeasured confounders) gibi temel metodolojik sınırlılıkları ele alınmıştır. Özellikle aracılık modellerinde, X→M→Y biçimindeki mekanizmanın zamansal sıralama gerektirdiği vurgulanmış ve bu nedenle kesitsel verilerden elde edilen aracılık tahminlerinin ciddi yanlılıklar üretebileceği ortaya konmuştur. Ayrıca zaman gecikmeli tasarımlar (time-lagged designs), boylamsal (longitudinal) modeller, deneysel (experimental) ve yarı-deneysel (quasi-experimental) tasarımlar ile çok düzeyli (multilevel) ve çok kaynaklı (multi-source) ölçüm yaklaşımlarının avantajları ve sınırlılıkları değerlendirilmiştir. Makale, kesitsel aracılık çalışmalarında nedensel yorumların dikkatle sınırlandırılması gerektiğini ve daha güçlü metodolojik tasarımlar ile daha temkinli raporlama dilinin benimsenmesinin önemini vurgulamaktadır.