Mana Güzelinin Boyuna Gömlek Dikmek Yahut Nâbî’nin Şiirinde İzafetlerin Somutlaştırma İşlevi

OpenAlex Türkçe

Klasik Türk edebiyatında şairlerin en çok başvurdukları ifade biçimlerinden biri olan somutlaştırma, genel itibarıyla görme, duyma, hissetme, tatma ve koklama yoluyla tanımlanamayan kavramların bu duyulardan en az biriyle bilinebilir hâle getirilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu anlatım yolunu seçen şairler, bunu teşbih ya da istiare gibi edebî sanatlar üzerinden gerçekleştirebilmektedirler. Bu söz sanatları, bütün bir beyte yayılacak biçimde kurgulanabildiği gibi izafet biçiminde de oluşturulabilmektedir. Genellikle teşbih-i beliğ biçiminde kurulmuş bu izafetlerin aynı zamanda ilk kelimeleri somut ikinci kelimeleri ise soyut olmaktadır. Bu sayede şairler iki kelime üzerinden bir teşbih-i beliğ oluşturarak anlatmak istedikleri soyut kavramları somutlaştırarak ele almaktadırlar. Bu doğrultuda söz konusu kullanıma çok sık başvuran şairlerden biri olan Nâbî’nin tasavvufi olarak hikemî bir bakış açısına sahip olması ya da yer yer Sebk-i Hindi tarzına uygun şiirler yazmış olmasının bir neticesi olarak da görülebilecek bu kullanım, şairin ele aldığı birçok kavramda kendini göstermektedir. Bu bağlamda soyut bir kavram üzerinden şairin ne oranda ve nasıl somutlaştırmalar yaptığının tespit edilmesi onun bu tarzla arasındaki ilişkiyi ortaya çıkaracağı düşüncesiyle bu çalışmada, somutlaştırmanın belagat kitaplarındaki karşılığı olan istiare-i tahyiliyyenin incelenmesinden sonra izafetle nasıl yapılabildiği üzerinde durulmuş, Nâbî’nin şiirlerinde “mana” kavramının somutlaştırmaya konu edildiği izafetler detaylı olarak incelenerek şairin bu anlatım biçimini nasıl kullandığı şerh vasıtasıyla ortaya konulmuştur.