Hat Sanatı Bakımından Ankara'daki Türkiye Selçuklu Dönemi Kitâbeleri

OpenAlex · Türkçe

1923’den beri Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti olan Ankara, tarih boyunca pek çok devlete ve millete ev sahipliği yapmıştır. Hatip çayına (Bent deresi) çok yakın olması, kuzeyinde verimli Çubuk ovasının bulunması ve düz bir ovada kalenin inşâ edildiği sarp kayalık bir tepenin varlığı gibi nedenler, bu coğrafyada çok eski tarihlerden itibaren bir kentin kurulmasını temin eden en önemli etkenler olmuştur. 1071 Malazgirt Zaferinden iki yıl sonra 1073 senesinde Anadolu Selçuklu hâkimiyetine giren Ankara, 1073’ten bugüne değin İslam medeniyetinin inşâ ettiği bir şehir olmaya devam etmektedir. Bu inşâ faaliyetinin önemli ayaklarından biri olan Ankara mimarisinin, farklı açılardan objektif tarihsel yaklaşımlarla ele alınması, Ankara tarihine dair doğru bilgiler elde etmemizi temin edecektir. Türk İslam mimarisinde yazının önemli bir yeri vardır. Bu yazıların önemi, hem yapı hakkında -yapının yapım tarihi, banisi, tamir tarihi, yapı türü gibi konularda- bilgi vermelerinden hem de yapının ve üzerinde olduğu yapı elemanın süsleme programında gördüğü işlevden kaynaklanmaktadır. Yazının mimari unsurlarda taş, mermer, tuğla, ahşap, çini gibi yapı malzemelerine aktarılmış hali olan kitâbeler, epigrafik niteliklerinin önemi yanında bize döneminin hat sanatı hakkında da bilgi vermesi bakımından ciddi bir değere sahiptir. Dolayısıyla kitâbelerin hem ait oldukları yapının mimarisi, tezyinî programı ve tarihi ile bir bütünün parçası olarak değerlendirilmesi hem de müstakil olarak yazı sanatı kriterleri bakımından incelenmesi yeni verilerin elde edilmesini sağlayabilir.Bu makalede, Ankara’daki Türkiye Selçuklu Döneminden (1075-1308) günümüze ulaşan 26 adet kitâbenin yapı üzerinde veya müzede olanları yerlerinde incelenmiş ve fotoğrafları çekilmiştir. Somut olarak ulaşılamayan kitâbelerin ise kaynaklardan veya şahıslardan görselleri elde edilmiştir. Çalışmamızda, ilgili kitâbelerin ve içerdikleri yazıların şekilsel özelliklerine odaklanılmış ve kitâbeler hat sanatı kriterlerine göre değerlendirilmiştir. Bununla birlikte yazılar, doğru okunma ve metin değerleri hususunda da ele alınmışlardır. Böylece bu çalışmada, farklı kaynaklarda varlığı tespit edilmiş fakat okunamamış bazı kitâbeler ilk defa deşifre edilmiş ve kitâbelerin metin değerleri araştırılmıştır. Bu kitâbelerin daha evvel bir arada hat sanatı bakımından detaylı olarak değerlendirilmemiş olması ve şimdiye kadar deşifre edilemeyen kitâbelerin varlığı bu makalenin yazılmasına sebep olmuştur. Elde edilen verilerle yapılan değerlendirmeler neticesinde Türkiye Selçuklu Dönemi Ankara kitâbelerinin hat sanatı bakımından Anadolu’daki diğer Türkiye Selçuklu kitâbelerinden ayrılmadığı sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, İslam Mimarisinde günümüze kadar çoğunlukla içerikleri bakımından ele alınan kitâbeleri, bir dönem ve bir merkez ekseninde hat sanatı kriterleri açısından ele alarak Ankara kitâbelerini daha doğru anlamaya ve yorumlamaya yönelik mütevazı bir adım niteliğindedir.