Sühreverdî’nin İsbât-ı Vâcib Yöntemi Üzerine Bir Araştırma

OpenAlex Türkçe

Şihâbüddîn Sühreverdî el-Maktûl (öl. 587-1191), Müslüman düşünce geleneğinde İşrâk felsefesinin kurucusu olarak akıl ve sezgiyi bir arada kullanan bir model ortaya koymuştur. Bu çerçevede geliştirdiği nûr metafiziği hem ontolojik hem de epistemolojik ilkeleriyle sistematik bir bütünlük arz eder. Bu bütünlük içerisinde Tanrı’nın varlığının ispatı meselesi ayrı bir önem kazanır; zira Sühreverdî’nin isbât-ı vâcib konusunda doğal teoloji yaparak aklî deliller kullandığı, aynı zamanda bu delillerin bir kısmını vahiyle de desteklediği görülmektedir. Onun isbât-ı vâcib konusunda varlık, hareket ve ontolojik ayırt edicilik gibi temel prensiplerden hareket ettiği gözlemlenmektedir. Sühreverdî, varlığın doğasını analiz ederek bu varlığın zorunlu bir ilk ilkesinin bulunması gerektiğini belirtmekte bu anlamda Fârâbî-İbn Sînâ metafiziğinin izlerini yansıtmaktadır. Varlığın, duyusal aracılara ihtiyaç duymaksızın doğrudan idrak edilen apaçık bir kavram olduğuna dikkat çeken Sühreverdî’ye göre insan, kendi varlığının bilincine aracısız bir farkındalıkla ulaşmaktadır. Bu yaklaşım, varlığın duyusalla sınırlı olmadığını; aksine, insanın kendilik bilinci üzerinden metafizik bir boyutta temellendirildiğini göstermektedir. Bu çerçevede Sühreverdî, varlığın nihai izahının, varlığı başkasına bağlı olmayan ve kendisiyle kaim bir Zorunlu Varlık’ın kabulünü zorunlu kıldığını ileri sürmektedir. Öte yandan Sühreverdî, varlık alanının temel bir olgusu olan hareketin kendi kendisini açıklama imkânına sahip olmadığını, buna karşılık hareketin sürekliliği ile semavî düzenin istikrarlı işleyişinin ancak hareketsiz, değişmez ve varlığı zatından olan Zorunlu Varlık’a dayanarak izah edilebileceğini düşünmektedir. Ayrıca Sühreverdî’ye göre maddî varlıkların biçimsel ve yapısal farklılıkları, yalnızca kendi iç dinamikleriyle değil, onları belirleyen ve tahsis eden zorunlu bir ilke aracılığıyla açıklanabilmekte bu da Tanrı’nın varlığını temellendiren başka bir yöntem olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, Sühreverdî’nin isbât-ı vâcib delillerinin yöntemsel ve kavramsal yapısını ortaya koymayı amaçlamakta; bu doğrultuda onun benimsediği ve kullandığı yöntemleri din felsefesi bağlamında irdelemektedir.