Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1895–1946)

OpenAlex Türkçe

Bu makale, II. Abdülhamid döneminden başlayarak erken Cumhuriyet dönemine kadar (1895–1946) uzanan süreçte, gramofon plaklarına yönelik sansür uygulamalarını Osmanlı ve Cumhuriyet arşiv belgeleri üzerinden tarihsel ve kültürel bağlamda incelemektedir. Çalışmada, gramofon ve fonograf gibi yeni ses teknolojilerinin Osmanlı topraklarında yarattığı toplumsal etki, özellikle dini metinlerin bu cihazlara kaydedilmesiyle ortaya çıkan tepkiler üzerinden ele alınmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm, ezan ve salavat gibi kutsal metinlerin eğlence araçlarıyla ilişkilendirilerek kamusal ortamlarda dinlenmesi, dönemin dini ve ahlaki normlarıyla çeliştiği gerekçesiyle hem sivil hem de resmî düzeyde ciddi eleştiriler almış ve çeşitli yasaklamalara yol açmıştır. Ancak makalenin ortaya koyduğu üzere, bu sansür politikaları yalnızca dini hassasiyetlerle sınırlı kalmamış; aynı zamanda toplumsal düzenin korunması, ahlaki yapıların muhafazası, siyasi kontrolün sürdürülmesi ve Batılılaşma-karşıtı reflekslerin etkisiyle de şekillenmiştir. Çalışmada kullanılan arşiv belgeleri, içeriklerinde doğrudan sansür, toplatma ve müdahale kararlarını barındırmaları; dini içeriklerin teknolojik araçlarla ilişkilendirilmesine dair devlet politikalarını yansıtmaları ve tarihsel süreklilik göstermeleri esas alınarak seçilmiştir. Belge içeriklerinin özetlerine yer verilerek hem akademik bütünlük korunmuş hem de çalışma odak noktasını kaybetmeden yapılandırılmıştır. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı modernleşmesinin yalnızca teknik gelişmelerle değil, aynı zamanda dini-kültürel değerlerle nasıl etkileşim içinde şekillendiğini ortaya koymakta; gramofon plaklarına yönelik sansür uygulamalarını toplumsal dönüşüm, dini söylem ve devlet otoritesi üçgeninde analiz ederek literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.