Peygamber Elçisinden Yankesicilerin Pirine: Osmanlı Geleneğinde Bir Oyunbaz [Trickster] Olarak Amr-ı Ayyâr

Türkçe

Bu makale, İslam coğrafyasının edebî-folklorik anlatılarında yer alan oyunbaz (trickster) figürü Amr-ı Ayyâr’ı, Osmanlı edebiyat geleneğinin cenkname ve Hamzanâme türleri üzerinden analiz etmektedir. Sahabe Amr b. Ümeyye’den esinlenerek kurgulanmış karakterin kurnazlık, çeviklik ve sınır tanımazlık gibi evrensel trickster özellikleri, metinlerden alınan örneklerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Amr-ı Ayyâr’ın fiziksel tasviri (kısa boy, köselik) Osmanlı kıyafet ilmi bağlamında değerlendirilerek, bu özelliklerin hilekârlıkla ilişkilendirilişi ve Türk kültüründeki Köse/Aldar Köse gibi tiplerle benzeşen yönleri ortaya konulmuştur. Ayrıca, karakterin kılık değiştirme yeteneğinin düşmanı küçük düşürme işlevi ve metinlere kattığı mizahî boyut vurgulanmış; hırsızlık eylemi ise tüm becerilerini sergilediği bir performans olarak yorumlanmıştır.Çalışmada, Amr-ı Ayyâr’ın deyimleşmiş olağanüstü dağarcığı, Alevi-Bektaşi ritüellerindeki varlığı ve çeşitli zümrelerce pir kabul edilişi gibi çok katmanlı kültürel izler, Osmanlı toplumsal hafızasındaki sürekliliği göstermek amacıyla ele alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak, Amr-ı Ayyâr’ın kutsal ile sınır tanımazlık arasındaki ikili yapısıyla Osmanlı edebiyatının dikkat çekici bir oyunbaz figürü olduğu savunulmuştur. Evrensel bir figürün Osmanlı bağlamında yeniden üretimini inceleyen bu çalışma, kültür tarihi ve edebiyat incelemeleri kesişiminde özgün bir katkı sunmaktadır.