İslam Borçlar Hukukunda Bedellerin Miktarında Yapılan Değişikliğin Sözleşmeye Etkisi

Türkçe

Muâmelât alanında fakihlerin üzerinde çokça kafa yorup, farklı görüşler ortaya koyduğu meşhur konulardan biri de alışverişlerde yapılan arttırım ve indirimlerin asıl satışa dâhil olup olmadığı meselesidir.Alışverişlerde akid tamamlandıktan sonra bâyi veya müşteriden bir tarafın aldanması, aldatılması gibi gerekçelerle veya herhangi bir gerekçe olmaksızın müşteri veya satıcı tarafından semende arttırım veya indirimin yapılması ile satıcının sattığı malda arttırım yapması fakihler tarafından câiz görülmüştür.Konuya ilişkin olarak fakihlerin ihtilafa düştüğü nokta ise yapılan arttırım veya indirimin asıl satışa eklenip eklenmeme meselesidir.Bu noktada fakihler tarafından üç farklı görüş ileri sürülmüştür.Hanefî ve Mâlikîler'in temsil ettiği birinci görüşe göre semende yapılan arttırım ve indirim ile satıcının malda yaptığı ziyadeler, asıl satışın bir devamı niteliğinde olup asıl satışa dâhildir.Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde, sadece meclis veya şart muhayyerliğinin olduğu zamanda yapılan arttırım ve indirimler asıl satışa eklenirken bunların olmadığı zamanda yapılanlar ise hibe kabul edilmektedir.İmam Züfer (ö.158/775) ise alışverişlerde yapılan arttırım ve indirimi hiçbir şekilde asıl akde eklemez.Özet Alışverişlerde akid tamamlandıktan sonra bâyi veya müşteriden bir tarafın aldanması, aldatılması gibi gerekçelerle veya herhangi bir gerekçe olmaksızın müşteri veya satıcı tarafından semende arttırım ve indirimin yapılması ile satıcının sattığı malda arttırım yapması câiz görülmüştür.Nitekim fakihler, konu hakkında delil olarak getirdikleri ilgili ayet ve hadisler doğrultusunda alışverişlerde yapılacak arttırımın câiz olduğunu çıkarmışlardır.Fakihler delil olarak getirdikleri hadislerde yapılması istenilen ziyadelerin yapılması zorunlu olmayıp ihtiyat çerçevesinde mendub olarak kabul etmişlerdir.Nitekim alışverişlerde ölçüde esas olan, terazinin iki kefesinin de birbirine eşit olmasıdır.Hadiste fazla olarak tartılması tavsiye edilen miktar belli olmamakla birlikte az bir arttırmayla gerçekleşecek olan fazlalıktır.İlgili hadislerden tartma işlemini yapan ister mal sahibi olsun ister çalışan işçi olsun isterse bu işi ücret karşılığında yapan üçüncü bir şahıs olsun fark etmeksizin malı tarttıklarında mala biraz ekleme yaparak tartmalarının câiz olduğu anlaşılmaktadır.Ayrıca fakihler alışverişlerde yapılan arttırım ve indirimlerin câiz olduğuna dair sahabe uygulamalarını da delil olarak göstermişlerdir.Konuya ilişkin olarak fakihlerin ihtilafa düştüğü nokta ise yapılan arttırım veya indirimin daha önce gerçekleşen satış akdinin bir devamı mı yoksa akidden bağımsız yapılmış bir hibe mi olduğudur.Bu noktada fakihler tarafından üç farklı görüş ileri sürülmüştür.Bu görüşler şunlardır: 1. Hanefî ve Mâlikîler' e göre semende yapılan arttırım ve indirim ile satıcının malda yaptığı ziyadeler, asıl satışın bir devamı niteliğinde olup asıl satış bedelinde yapılmış bir arttırım veya indirimdir ve bunlar asıl satış esnasında üzerine anlaşılan semen veya malın hükümlerine tabidir.Örneğin, müşteri 100 TL'ye satın aldığı bir ürün için 20 TL arttırım yaparak satıcıya 120 TL öderse veya satıcı 100 TL'ye sattığı üründe 10 TL indirim yaparak fiyatı 90 TL'ye düşürürse veya satıcı sattığı 10 kg.ürüne kendiliğinden 2 kg.daha ekleyecek olursa yapılan bu arttırım ve indirimler asıl satıştan sayılır.Akid en son belirlenen fiyat ve mal üzerinden yapılmış kabul edilir.2. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde, semende yapılan arttırım ve indirimler şayet meclis veya şart muhayyerliğinin bulunduğu zamanda gerçekleşmişse yapılan bu arttırım ve indirimler asıl satışın devamı niteliğinde olup asıl satıştan sayılmaktadır.Fakat yapılan arttırım ve indirimler bu iki muhayyerliğin bulunduğu bir zamanda