Nadir Toprak Elementleri ve Yatak Türleri

Türkçe

Nadir toprak element (NTE) cevherleşmesi birincil ve ikincil yataklarda meydana gelir. Birincil yataklar volkanik, granitik, pegmatitik, alkalin-ultramafik ve karbonatitlerle ilişkili yataklar olup, ikincil yataklar alüvyal ve sahil plaser yataklarıdır. Volkanizma ile ilişkili nadir toprak elementleri, genellikle hidrotermal alterasyona maruz kalmış volkanik kayaçlar içerisinde çatlak veya ince taneli dolgular şeklinde izlenmektedir. Volkanik kayaçlar özellikle trakit, riyolit ve tüf şeklindedir. Granitik kayaçlar, magmanın kristalleşmesi sırasında oluşan nadir toprak elementlerini içerir. Pegmatitik kayaçlardan olan granitik pegmatitler lityum, tantalyum ve diğer nadir toprak elementleri için önemli kaynaklar oluştururlar. Alkalin-ultramafik ve karbonatitler ile ilişkili kayaçlar, genel olarak nadir toprak element ve niyobiyum cevherleşmeleri içermektedir. Karbonatitli kayaçlar, nadir toprak elementleri dışında filogopit, apatit, vermikülit, provskit, magnetit gibi mineraller için önemli kaynak kayaçları oluştururlar. Nadir toprak elementler için önemli olan karbonatitli kayaçlar, dolomit, kalsit ve alkali ultrabazik kayaçlar ile köken bakımından ilişkili kayaçlardır. Nadir toprak element konsantrasyonunun hidrotermal çözünme veya kimyasal ayrışma ile arttığı durumlarda, karbonatitler oluşur. Karbonatitli magma, üst mantodaki karbonatlı peridotitin çok düşük derecelerde kristal fraksiyonasyonu veya kısmi ergimesiyle ile manto kökenli karbonat-silikat eriyiğinden meydana gelebilir. İkincil yataklar genellikle nadir toprak elementleri içeren karbonatitler, pegmatit ve granitik kayaçların ayrışması ve taşınması sonucunda oluşurlar. Alüvyal (akarsu) plaserleri, akarsular tarafından taşınan jeolojik malzemelerden oluşurlar. Taşınan malzemede ekonomik öneme sahip nadir toprak elementler, zirkon, monazit, öksenit, brannerit, ksenotim, tantal ve niobiyum mineralleridir. Bu minerallere plaser yataklarda yaygın bir şekilde bulunan manyetit, kasiterit, kromit, ilmenit, granat, turmalin ve rutil’de değişen miktarlarda yer alır. Sahil plaser yatakları, Avustralya, Brezilya, ABD ve Sierra Leonna ve Mısır’da çok geniş alanlara yayılmış oluşumlardır. Genel olarak nadir toprak elementleri, kumlar içerisinde ağır minerallerle birlikte bulunmaktadır.