“İç Oğuz'a Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü Boyu"nun Göstergebilimsel Açıdan İncelenmesi

Türkçe

Türk edebiyatının temel metinlerinden biri olan Dede Korkut Kitabı, Oğuz toplumunun dünya görüşünü, inanç sistemini ve toplumsal değerlerini yansıtan önemli bir kültürel kaynaktır. Eserde töre, ahlâk ve toplumsal düzen sözlü anlatılar aracılığıyla aktarılırken kahramanlık ve toplum için fedakârlık gibi değerler öne çıkar. Dresden nüshasının son boyu olan “İç Oğuz’un Dış Oğuz’a Asi Olup Beyrek’in Ölümü”, Oğuz toplumundaki siyasal ve kültürel gerilimleri yansıtan kritik bir anlatıdır. Bu çalışma, söz konusu boyu yapısal–göstergebilimsel yöntemle incelemektedir. Anlatı, her ne kadar siyasi bir çatışma olarak görünse de temelde kozmik düzenin bozulması ve yeniden ihdasını ele alan mitik-epik bir yapı taşır. İki katmanlı bir yapıya sahip olan metinde üst düzeyde Beyrek’in öldürülmesi ve Kazan–Aruz çatışması yer alırken, alt metinde ritüel ve mitolojik dönüşüm süreci işletilir. Bu bağlamda Beyrek, klasik kahraman rolünün ötesinde arabulucu ve düzen kurucu bir figür olarak yorumlanır. Onun ölümü, bedensel olarak değil ritüelistik/ sembolik bir dönüşüm unsuru olarak değerlendirilir. Greimas’ın göstergebilimsel modeli kullanılarak yapılan çözümleme, anlatının derin yapısında düzen–düzensizlik, merkez–çevre ve meşruiyet–ihlâl karşıtlıklarının belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca olay örgüsü ve kişi kesitleri, kişilerin perspektif analizleri, kullanılan sözcüklerin çağrışımsal ve semantik analizleri, söz-eylem ve zaman-mekânın anlatıdaki işlevleri değerlendirilmiştir. Böylece destanın çok katmanlı anlam üretim sistemi görünür hâle getirilmektedir.