Aktör‑Ağ Perspektifinden Selânik’te Osmanlı Kimliğini Yeniden Düşünmek

İngilizce (OpenAlex)

Bu çalışma, Selânik kentinde Geç Bizans, Venedik ve Osmanlı hâkimiyetleri boyunca siyasi meşruiyetin inşa ve tahkim süreçlerini, geleneksel tarih yazımının aksine zamansal sınırlamalara tabi tutmaksızın, Aktör-Ağ Teorisi (AAT) perspektifiyle karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Amaç, iktidarı yalnızca insan aktörlerin iradesine dayanan tek yönlü bir süreç olarak değil, insan ve insan‑olmayan eyleyenlerin (actant) etkileşiminden oluşan çok katmanlı ağların ürünü olarak analiz etmektir. Yöntem olarak, Bruno Latour’un AAT’ye ilişkin beş ilkesi analitik bir araç olarak kullanılmış; yazılı kaynaklar, maddi kültür unsurları ve kentsel mekân verileri birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, Bizans ve Venedik dönemlerinde kent merkezli actantların işlevlerinin egemen gücün istikrarsızlığıyla değişkenlik gösterdiğini; buna karşılık Osmanlıların fetihten itibaren anıtsal yapılar, vakıflar, tahrir sistemi gibi kurumsal ve maddi ağ unsurlarıyla merkeziyetçi ve asimetrik bir meşruiyet yapısı kurduğunu, dolayısıyla fethin anlık etkisinin uzun ömürlü kendiliklere aktarılarak kalıcı bir otoriteye dönüştürüldüğünü göstermektedir. Çalışmanın temel sonucu, Osmanlı egemenliğinin başarısının “yeni aktörler inşa etmekten” ziyade, mevcut ağları dönüştürerek kendi siyasal projesine tercüme etme kapasitesinde yattığıdır. Selânik, Osmanlı döneminin sona ermesinden sonra dahi Türk kolektif hafızasında tarihsel meşruiyet ve kimlik üretiminin etkin bir düğümü olarak varlığını sürdürmektedir.