Eş‘arîliğin Haşviyye Karşıtlığı Çerçevesinde Mâzerî’nin el-Mihâd fî şerhi’l-İrşâd’ı

OpenAlex Türkçe

Farklı coğrafyalarda diğer mezheplerle kurduğu etkileşim üzerinden eklektik bir yapıya bürünen Eş‘arîliğin, Bağdat ve batısında 5./11. yüzyıldan itibaren rekabet halinde olduğu mezheplerin başında Hanbelîlik gelmektedir. Bu ilişki kapsamında ve daha genel olarak mezhepler arası yaşanan tartışmalarda mezheplerin muhalif olarak gördükleri grupları eleştirmek için olumsuz içeriğe sahip kavramlara başvurduğu bilinmektedir. Olumsuz bir içeriğe sahip olan Haşviyye, Eş‘arî düşüncenin Hanbelîliği eleştirmek için sıklıkla tercih ettiği bir kavramdır. Bu makale Eş‘arîliğin, Hanbelîlik ile etkileşiminde hakaret amacıyla kullandığı Haşviyye kavramı üzerinden bir incelemeyi konu edinmektedir. Bu doğrultuda Mağrib Eş‘arîliğinin önemli simalarından Ebû Abdullah el-Mâzerî’nin (öl. 530/1136), Cüveynî’nin (öl. 478/1085) kitabı İrşâd’ın ilk şerhlerinden olan el-Mihâd fî şerhi’l-İrşâd isimli eserinin Haşviyye ile ilgili kısmı, Eş‘arîliğin Haşviyye karşıtlığı bağlamında incelenmektedir. Ayrıca çalışmada dönemin ruhunu yakalama adına Mâzerî’nin yaşadığı coğrafya ve zaman dilimindeki Eş‘arî âlimlerin, Haşviyye’ye yönelik tutumları dikkate alınmaktadır. Mâzerî’nin yazma eserinin ilgili bölümünün incelenmesine dayanan çalışma, betimsel bir sunumun yanı sıra söylem ve içerik analizini temel almaktadır. Mâzerî’nin Haşviyye hakkında paylaştığı bilgileri içine alarak Eş‘arî düşüncenin Haşviyye karşıtlığının daha önce herhangi bir çalışmada ele alınmamış olması ve Mâzerî’nin konuyu ele alış şekli ile paylaştığı bilgiler makalenin önemini ortaya koymaktadır. Bu makalede Mâzerî’nin Mihâd’da kaydettiği bazı bilgilerden hareketle İslam Mezhepleri Tarihi ve Kelam alanında önemli bir isim olduğu tespit edilmiştir. Cüveynî ve el-Endelüsî’nin sırasıyla daha önce bilinmeyen er-Red ale’s-Siczî ve er-Red ale’l-Haşviyye başlıklı eserlere sahip olduğunun tespiti, bu çalışmanın önemli sonuçları arasındadır.