OSMANLI BASRASI’NDA İBN ULYAN VE ŞEYH MÂNİ İSYANLARININ İZDÜŞÜMÜ: BOZULMUŞ HİDROLİĞİN (SU YÖNETİMİNİN) SARSTIĞI DÜZEN

OpenAlex İngilizce

Tarihsel ve coğrafi açıdan müstesna bir idari statüye sahip olan Osmanlı Basrası, Dicle ve Fırat nehirlerinin şekillendirdiği hidrolik yapısı nedeniyle karmaşık bir sosyal ve siyasi düzene ev sahipliği yapmıştır. Bu çalışma, XVI. yüzyılda vuku bulan İbn Ulyan ve XVII. yüzyıl sonundaki Şeyh Mâni isyanlarını, “bozulmuş hidrolik düzen” ekseninde mukayeseli bir yöntemle incelemektedir. Arşiv belgeleri ve kroniklere dayanan araştırmada, bölgedeki aşiret odaklı mikro siyasi örgütlenmeler ve suyollarının yönetimi ile merkezi otoriteye bağlılık arasındaki doğrudan ilişki irdelenmiştir. Bulgular, her iki isyanın da temel amilinin sulama sistemlerindeki aksamalar sonucu ortaya çıkan ekonomik istikrarsızlık ve üretim kaybı olduğunu göstermektedir. Osmanlı Devleti bu kalkışmaları askeri yöntemlerden ziyade, bölgeye inşaat malzemeleri ve iş gücü sevk ederek su kanallarını ve bentleri ıslah etmek suretiyle sonlandırabilmiştir. Araştırma sonucunda, Basra gibi hidrolik toplum yapısına sahip bölgelerde idari istikrarın sürdürülebilmesi için merkezi yönetimin su mühendisliği ve bayındırlık faaliyetlerini öncelikli birer siyasi araç olarak kullandığı ve ayrıca isyan bölgesindeki ahaliyi “imar yoluyla pasifize ettiği” tespit edilmiştir.