Osmanlı-İngiliz Ekonomik Münasebetleri Çerçevesinde Ticari Kökenli Bir Krizin Diplomasi ve Siyasete Yansımalarını İngiliz Arşiv Belgelerinden Okumak: 1883 Fırat ve Dicle Nehirlerindeki Seyrüsefer Krizi

Türkçe

Bu çalışma, 1883 yılında Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında Dicle ve Fırat nehirlerinde ortaya çıkan seyrüsefer krizini, ekonomik kökenleri ile diplomasi ve uluslararası hukuk alanındaki yansımaları çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada yöntem olarak, başta Foreign Office arşivlerinin FO 424/137–138 serisindeki gizli yazışmalar olmak üzere, konsolosluk raporları, diplomatik muhtıralar ve dönemin ikincil literatürü belge merkezli bir analizle değerlendirilmiştir. Bu yöntem doğrultusunda elde edilen bulgular, krizin temelinde 1834 ve 1841 fermanlarının farklı yorumlanmasından doğan bir statü uyuşmazlığının bulunduğunu; İngiltere’nin “kazanılmış hak” söylemine karşı Osmanlı’nın iç su egemenliğine dayalı dar bir hukukî yorum geliştirdiğini; Bağdat ve Basra’daki yerel idarenin uygulamalarının krizi hızla derinleştirdiğini; Musurus Paşa’nın diplomatik müdahaleleri ile Redhouse’un filolojik değerlendirmelerinin ise Osmanlı tezini güçlendirdiğini göstermektedir. Çalışma ayrıca, seyrüsefer meselesinin yalnızca bir imtiyaz hukuku tartışması değil, aynı zamanda Osmanlı’nın ekonomik millîleştirme çabaları, İngiltere’nin Hindistan stratejisi ve Avrupa güç dengeleriyle yakından ilişkili çok katmanlı bir kriz olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgular ışığında çalışma, Osmanlı Devleti’nin uluslararası baskılara rağmen iç su egemenliği ilkesini koruma yönündeki politikalarının, Tanzimat sonrası dönemde ekonomik bağımsızlık arayışının bir parçası olarak okunabileceğini önermektedir.