İbn Âşûr Tefsiri'nde Kıraatlerin Sarf ve Nahivle Temellendirilmesi: Dilbilimsel Bir Yöntem Okuması

OpenAlex Türkçe

İbn Âşûr (ö. 1973), et-Tahrîr ve’t-tenvîr adlı tefsirinde kıraatlerin dilbilimle temellendirilmesine yönelik önemli bir metodoloji ortaya koymaktadır. Çalışmada onun bu yöntemi doğrultusunda sahih kıraatleri temel-lendirme keyfiyetine odaklanılmıştır. Bu çerçevede İbn Âşûr’un özellikle dilbilim açısından kıraatlerin kritik edilip edilemeyeceği noktasında nasıl bir tutuma sahip olduğu incelenerek kıraatler özelinde sergilediği yo-rum faaliyeti ele alınmış; onun kıraatleri savunma konusunda deliller öne sürüp ısrarlı bir temellendirme faaliyeti ortaya koyduğu görülmüştür. Sahih kıraat birikiminin bir bütün olarak muhafaza edilmesi ve temel-lendirilmesi konusunda benimsediği usûlde İbn Âşûr, ilk dönemlerden itibaren kıraatlere yöneltilen eleştiri-ler ve menfi değerlendirmelere karşı çıkan alimleri takip etmektedir. Bununla birlikte o, kıraat temellendir-mesinde dilbilimin imkânlarından yararlanıp bu hususta özgün değerlendirmeler ortaya koymuş; kıraatlere yönelik menfî yaklaşımlara çeşitli argümanlardan hareketle eleştirel bir yaklaşım sergilemiştir. Onun, dilbi-lim birikiminden yararlanarak ortaya koyduğu bu faaliyet, dilbilim merkezli kıraat temellendirmesinin (ih-ticâc) kıraat ilminde sürdürülebilirliği açısından önemli bir örneklik teşkil etmektedir. Öte yandan kıraatlerin de bir şekilde dilbilimin alanına girdiği gerçeği ve sahîh kıraatlere yönelik tenkitlere dilbilimin ilkelerinden hareketle cevap verme tutumu, İbn Âşûr’un kıraatlere yaklaşımında dilbilim verilerini dikkate almasının temel saiklerindendir. İbn Âşûr’a göre kıraatleri dilbilim açısından kritik etme girişimlerinin, dilbilim verile-rini “bütünüyle” dikkate almaksızın yapılması, salt eleştiri ve tezyif şeklinde bir tavır ortaya çıkarmıştır. Onun dilbilimi dikkate alarak yaptığı kıraat savunusunda ise bu tarz eleştiri tutumuna alternatif bir kıraat tasavvurunun merkeze alındığı anlaşılmaktadır. Böylece onun klasik münazara tekniklerini de kullanarak bir çeşit meta analiz-sentez yaptığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, sahih kıraatlere yönelik yapılan dilbilimsel eleştirilere karşı İbn Âşûr’un kullandığı dilbilimsel argümanlar ve bu argümanlardan hareketle ortaya koydu-ğu ihticâc faaliyetinin irdelenmesi amaçlanmaktadır. Bu bağlamda İbn Âşûr’un ihticâc faaliyeti çerçevesinde kıraat farklılıklarının dilbilimsel temellerine yer vermesi, kıraatlerde ihticâc olgusunun modern dönem tefsir literatüründeki yansımasını temsil etmesi bakımından önemlidir. Onun uygulamaya döktüğü bu ihticâc faali-yetinde birçok hüccet unsurundan yararlandığı görülmektedir. İbn Âşur, âyetlerdeki kıraat farklılıklarını ge-nellikle dilbilim zemininde temellendirme yoluna gitmekle birlikte bunu tek bir kriter olarak addetmemekte; kıraatleri temellendirirken rivayet ilkesinin yanı sıra sarf ve nahiv kurallarına da bir hüccet unsuru olarak müracaat etmektedir. Makale hacmi dikkate alınarak konu İbn Âşûr’un kıraatleri sarf ve nahiv ilminin verile-riyle temellendirme yönteminin tespiti ve bu hususta geliştirdiği müdafaa faaliyeti ve yöntemi ile sınırlı tu-tulmuştur. Ayrıca dilsel hüccetlerden sarf ve nahiv unsurlarına odaklanılmış; naklî hüccetler ise çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Çalışma, kıraatleri temellendirme (ihticâc) konusuna hasredilmesine ek olarak yöntem/usûl ve içerik bakımından daha önceki araştırmalardan ayrışmaktadır. Yapılan literatür araştırma-sında başlık ve içerik yönünden -et-Tahrîr ve’t-tenvîr’e hasrettiğimiz- çalışmamızla doğrudan ilişkili müstakil herhangi bir çalışmanın bulunmadığı tespit edilmiştir. İlgili literatürdeki bu tablo, sahîh kıraatlere yöneltilen dilbilim temelli tenkitçi yaklaşım tarzının temel argümanlarının tespiti ve bunlara İbn Âşûr’un aynı bilimin verileriyle cevap mahiyetinde serdettiği değerlendirmelerinin kapsamlı bir şekilde araştırılmasının önemi ve gereğini göstermektedir. Çalışmada, kıraat farklılıklarının hüccet olgusu çerçevesinde incelenebilmesi için doküman incelemesi, betimleme, tümevarım ve örnekleme yöntemlerine başvurulmuştur.